Prawo podatkowe

Opodatkowanie w skali mikroekonomicznej powinno być przede wszystkim zgodne z zasadą zdolności świadczenia - zdolności do zapłacenia podatku przez podmiot nim obciążony. Chociaż zasada ta wysuwana jest współcześnie na czoło prawnych zasad opodatkowania, nierzadło umieszczanych w konstytucjach poszczegółnych państw, to jednak miara tej zdolności ma głównie cliarakter ekonomiczny. Opodatkowanie bowiem w pierwszym rzędzie ma zachować źródła podatkowe, a także mieć na względzie możliwości rozwoju gospodarczego podatnika. Realizacja opodatkowania według zdolności świadczenia powinna prowadzić do podziału ciężarów podatkowych według indywidualnych możliwości świadczenia, opartych na uwzględnianiu wszystkich jej elementów tak osobowych, jak i przede wszystkim ekonomiczno-finansowych. Chodzi bowiem o to, aby ciężary podatkowe były rozłożone na poszczególnych członków społeczeństwa relatywnie równo, zależnie w pierwszym rzędzie od ich „siły” ekonomicznej.
Ważne jest, aby gospodarcza zdolność świadczenia oparta była o pewne zobiektywizowane miary ekonomiczne, stosowane jednolicie do wszystkich podmiotów podlegających opodatkowaniu, co gwarantuje jednakowe opodat-kowanie podmiotów znajdujących się w takim samym położeniu gospodarczym. Jeżeli nawet w konkretnym przypadku względy socjalne (osobiste, rodzinne) mogą doprowadzić do pewnego zróżnicowania ciężarów podatkowych, to punktu wyjścia do takiego pozagospodarczego zróżnicowania należy szukać w ustaleniu ekonomicznej miary zdolności świadczenia. Powinna ona decydować o podmiotowym i przedmiotowym zakresie opodatkowania oraz o jego wysokości. Ostatecznie o ciężarze podatkowym przesądza w znacznej mierze to, w jakim stopniu podmioty stosujące prawo realizujązasadę zdolności świadczenia, jak kształtują ją administracja i sądy.
Zdolność świadczenia ma chronić podatników przed obciążeniem ponad granice zakreślone ekonomiczną zdolnością wytwórczą. Należy jednak wyraźnie rozdzielić potencjalną zdolność świadczenia (wytwórczą), która powinna być brana pod uwagę przy tworzeniu prawa podatkowego, od zdolności, jaka występuje w praktyce podatkowej. Można ją w pewnym uproszczeniu sprowadzić do faktycznej zdolności dostarczania dochodów budżetowych związanej z zewnętrznymi oznakami potencjału gospodarczego podatnika-jego dochodem, przychodem, czy też majątkiem. Dla opodatkowania obojętne jest w zasadzie, jakim sposobem podatnik osiągnął określone rezultaty gospodarcze. Dlatego też ustawodawca podatkowy nie może zmuszać podatnika do pełnego wykorzystywania jego potencjalnych zdolności - do osiągania określonych efektów gospodarczych zwiększających jego zdolność podatkową. Jednakże tworząc prawo podatkowe, które w odpowiedni sposób uruchamia motywację do zwiększania wysiłków podatnika skierowanych na powiększenie dochodu, przychodu, czy majątku, uzyskuje się zbliżenie rzeczywistych efektów działalności podatnika do potencjalnych możliwości. Ustalając zatem ekonomiczne granice opodatkowania należy mieć na względzie możliwości rozwo-jowe gospodarki, zwłaszcza zaś indywidualne motywacje ekonomiczne.
Zdolność świadczenia odnosi się w zasadzie do podatków bezpośrednich, kiedy to podmiot prawny jest równocześnie podmiotem ekonomicznym, obciążonym ciężarem podatkowym. Inaczej jest jednak w przypadku podatków pośrednich, gdzie ma miejsce rozdzielenie tych podmiotów, a podmiot ekonomiczny jest w praktyce podmiotem anonimowym. Powoduje to trudności w określaniu rzeczywistych ciężarów podatkowych. Ustalając zdolność świadczenia należy także brać pod uwagę, że podatnik obciążony jest również podatkami pośrednimi, które, zwłaszcza w przypadku podatników o niskim potencjale gospodarczym, mogą stanowić znaczny ciężar podatkowy. Ważne jest przy tym, że w pośrednich podatkach konsumpcyjnych obciążenie pieniężne związane jest nie z rezultatami działalności gospodarczej, lecz z wydatkami podatnika; w przypadku towarów o małej elastyczności popytu (głównie towary zaspokajające podstawowe potrzeby konsumpcyjne) zmniejszenie obciążeń podatkowych przez ograniczenie wydatków w zasadzie nie występuje, co powoduje, że inaczej niż w podatkach bezpośrednich, podatnik ma ograniczone możliwości dostosowywania się do zmieniających się obciążeń daninowych.